يادآور شود كه اصلاح امور خصوصى بدون اصلاح امور عمومى امكان‌پذير نيست . » « 1 » سخن شيخ محمد عبده در جاى خود صحيح است ؛ اما دور از ظاهر اين بند است ؛ زيرا امام عليه السّلام خود منظور خويش از امر عامه و خاصه را توضيح داده است . منظور امام عليه السّلام از تعبير عام و خاص ، فراگير بودن مرگ نسبت به همگان است . ( فإنّ النّاس أمامكم ) مردمان پيش از شما ، گرفتار مرگ شده‌اند . ( و إنّ السّاعة تحدوكم من خلفكم ) قيامت شما را به حسابرسى و مجازات مىكشاند . ( تخفّفوا ) خود را از گناهان سبك كنيد . ( تلحقوا ) تا به نيكان در درجات بالاى بهشت بپيونديد . تعابير مشابه ، پيش از اين بارها گذشت : ( اتّقوا اللّه في عباده و بلاده . . . ) همه سرزمين‌ها از آن خداوند هستند و همه مردم عيال او به شمار مىروند . همه حيوانات نيز آفريده‌هاى اويند . حقوق هريك از اينها ، واجباتى از سوى خداوند بر ما هستند و ما در برابر حقوق آنها پاسخگو هستيم . دردها و رنج‌ها و آزارهاى همه آنها ، از حيوانات و بندگان و . . . جزئى از مسئوليت ما به شمار مىآيد . خداوند حيوان را براى منفعت انسان آفريد ؛ نه آن‌كه آدمى در خوراك و يا كار به آنها ظلم و ستم روا دارد . امروزه فن‌آورىهاى فراوان و دانشهاى ويژه و سازمانهاى گوناگون براى ظلم و ستم و احتكار حقوق ملت‌ها پديد آمده است .

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغه : 2 / 80 .